Có những em bé không phải “không muốn nói” — mà là đang cần được lắng nghe theo một cách khác.
Có những người mẹ bắt đầu lo khi con đã 2 tuổi mà vẫn chỉ quanh quẩn vài âm quen thuộc.
Có những người cha tự trấn an mình rằng: “Chắc con trai nói muộn thôi.”
Cũng có những gia đình nghe rất nhiều lời an ủi:
“Đợi thêm chút nữa sẽ nói.”
“Con chỉ lười nói thôi.”
“Nhà mình ngày xưa cũng vậy mà.”
Nhưng có những chậm trễ, nếu mình chỉ chờ, sẽ làm lỡ mất một giai đoạn vàng để hỗ trợ con.
Trẻ em không phát triển giống hệt nhau. Tuy nhiên, ngôn ngữ vẫn có những mốc phát triển quan trọng để người lớn quan sát. CDC và NIDCD đều nhấn mạnh rằng việc theo dõi các mốc giao tiếp sớm giúp phát hiện trẻ cần được hỗ trợ thêm. Chẳng hạn, ở khoảng 18 tháng, đa số trẻ đã cố gắng nói ít nhất vài từ ngoài “ba/mẹ”; đến khoảng 2 tuổi, nhiều trẻ đã bắt đầu kết hợp từ; và đến khoảng 3 tuổi, phần lớn trẻ đã có thể trao đổi qua lại với người lớn bằng những lượt hội thoại ngắn.
Dưới đây là 10 dấu hiệu cha mẹ không nên bỏ qua.
1.Trẻ rất ít bập bẹ, ít tạo âm thanh giao tiếp
Ngôn ngữ không bắt đầu từ “nói thành câu”. Nó bắt đầu từ những tiếng ê a, những âm thanh đáp lại, những lần trẻ hướng mặt về người thân và cố gắng “trò chuyện” theo cách của mình.
Nếu trẻ nhỏ ít bập bẹ, ít phát ra âm thanh để thu hút người khác, hoặc gần như không có những tương tác âm thanh qua lại, đó có thể là tín hiệu cần theo dõi thêm. NIDCD xem các biểu hiện giao tiếp sớm như bập bẹ, bắt chước âm thanh, dùng âm để thu hút chú ý là những nền tảng quan trọng của phát triển ngôn ngữ.
2.Đến khoảng 18 tháng vẫn chưa nói được vài từ có nghĩa
Theo CDC, ở 18 tháng, đa số trẻ đã cố gắng nói ít nhất 3 từ ngoài “mama/dada” và có thể làm theo chỉ dẫn một bước đơn giản không cần cử chỉ. Nếu ở giai đoạn này trẻ vẫn hầu như chưa có từ có
nghĩa, cha mẹ nên để ý kỹ hơn.
Điều đáng lưu tâm không chỉ là “con nói ít”, mà là:
Con có dùng từ để gọi người thân không
Con có gọi tên đồ vật quen thuộc không
Con có dùng lời để thể hiện nhu cầu không
Một vài từ ít ỏi chưa hẳn là vấn đề lớn. Nhưng không có tiến triển rõ theo thời gian mới là điều cần được quan sát nghiêm túc.
3.Đến 2 tuổi vẫn chưa ghép được 2 từ đơn giản
Khoảng 2 tuổi, nhiều trẻ đã bắt đầu dùng các cụm từ ngắn như “mẹ bế”, “uống nước”, “đi chơi”. CDC ghi nhận việc nói ít nhất hai từ cùng nhau là một mốc quan trọng quanh 2 tuổi.
Nếu trẻ đã có một số từ đơn lẻ nhưng không kết hợp từ, cha mẹ nên lưu ý vì đây là bước chuyển quan trọng từ “gọi tên” sang “diễn đạt ý”.
Nhiều phụ huynh thường thấy con “biết nhiều” vì con chỉ tay đúng, lấy đúng, hiểu đúng. Nhưng hiểu được và diễn đạt được bằng lời là hai mặt khác nhau của phát triển ngôn ngữ.
4.Trẻ hiểu kém lời nói đơn giản
Không ít cha mẹ chỉ chú ý đến việc con “nói ít”, mà quên để ý rằng con có hiểu lời nói hay không.
Một số dấu hiệu cần lưu ý:
Gọi tên nhiều lần trẻ ít quay lại
Không hiểu các yêu cầu quen thuộc như “đưa mẹ cái ly”, “ngồi xuống”, “lại đây”
Ít phản ứng với lời nói nhưng lại phản ứng mạnh với âm thanh yêu thích
NIDCD và ASHA đều xem khả năng hiểu ngôn ngữ là phần cốt lõi của phát triển giao tiếp; chậm ngôn ngữ không chỉ là chậm nói ra, mà còn có thể liên quan đến ngôn ngữ tiếp nhận.
5.Trẻ ít dùng cử chỉ để giao tiếp
Trước khi nói tốt, trẻ thường giao tiếp bằng:
Chỉ tay
Vẫy tay chào
Giơ tay xin bế
Lắc đầu / gật đầu
Đưa đồ cho người lớn để nhờ giúp
Nếu trẻ ít cử chỉ giao tiếp, ít chia sẻ chú ý, ít chủ động kéo người lớn vào điều mình muốn, thì khó khăn có thể không chỉ nằm ở phát âm mà còn ở nền tảng giao tiếp xã hội. Các mốc giao tiếp sớm của NIDCD và các nguồn chuyên môn của ASHA đều nhấn mạnh vai trò của cử chỉ trong phát triển ngôn ngữ.
Đây là điểm rất quan trọng, vì có những em bé “chưa nói” nhưng vẫn giao tiếp tốt bằng mắt, cử chỉ, nét mặt, chiasẻ niềm vui. Những trẻ này thường có nền tảng giao tiếp khá hơn so với các bé vừa ít lời vừa ít kết nối.
6.Trẻ ít bắt chước âm thanh, từ ngữ hoặc hành động
Ngôn ngữ được xây từ bắt chước. Trẻ học nói bằng cách nghe, ghi nhớ, thử lại, rồi dần chỉnh sửa.
Nếu trẻ:
Ít bắt chước tiếng động vật
Ít lặp lại âm đơn giản
Ít bắt chước từ cuối câu của người lớn
Ít bắt chước hành động chơi đơn giản
Thì cha mẹ nên chú ý. NIDCD xem bắt chước âm thanh, từ và hành động là một phần của lộ trình phát triển giao tiếp bình thường trong những năm đầu đời.
7.Trẻ có vẻ “sống trong thế giới riêng”, ít đáp ứng khi được gọi
Đây là dấu hiệu khiến nhiều gia đình vừa lo vừa hoang mang.
Trẻ chậm nói đơn thuần có thể vẫn:
Nhìn mẹ khi mẹ gọi
Cười đáp lại
Chạy đến khi người thân dang tay
Thích chơi qua lại
Nếu trẻ ít đáp ứng tên gọi, ít nhìn vào mặt người nói, ít chia sẻ sự chú ý, hoặc có vẻ kết nối xã hội yếu, cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá sớm hơn thay vì chỉ chờ ngôn ngữ bật lên. NIDCD lưu ý rằng khó khăn giao tiếp có thể đi kèm những thách thức rộng hơn về tương tác xã hội, chẳng hạn trong rối loạn phổ tự kỷ.
Điều này không có nghĩa cứ chậm nói là tự kỷ. Nhưng nó có nghĩa rằng mình không nên chỉ nhìn vào số từ, mà cần nhìn cả cách con kết nối với con người.
8.Trẻ phát âm ra âm nhưng không dùng để giao tiếp
Có những bé nói rất nhiều âm, thậm chí đọc chữ, hát quảng cáo, nhắc lại câu trên video, nhưng lại không dùng lời để nói nhu cầu thật của mình.
Ví dụ:
Có thể đọc tên con vật nhưng không biết nói “con muốn”
Có thể hát trọn đoạn nhạc nhưng không trả lời được câu hỏi đơn giản
Có âm thanh nhiều nhưng ít giao tiếp hai chiều
Trong những trường hợp này, vấn đề không chỉ là “nói được hay chưa”, mà là ngôn ngữ có chức năng giao tiếp hay không. ASHA và NIDCD đều phân biệt rõ giữa khả năng phát ra từ/ngữ và năng
lực sử dụng ngôn ngữ hiệu quả trong tương tác hằng ngày.
9.Trẻ từng có ngôn ngữ nhưng sau đó ít dần hoặc mất đi
Đây là dấu hiệu đặc biệt cần chú ý.
Nếu trẻ:
Từng có vài từ rồi không nói nữa
Từng hay gọi ba mẹ nhưng sau đó giảm rõ
Từng dùng cử chỉ / giao tiếp tốt nhưng sau đó thu hẹp dần
Thì gia đình nên cho trẻ đi đánh giá sớm. Mất kỹ năng đã có không phải là điều nên chờ đợi. Các tài liệu về phát triển và nhận diện sớm của NIDCD/CDC đều coi việc theo dõi tiến triển và sự thoái lui kỹ năng là rất quan trọng.
10.Cha mẹ luôn có cảm giác “có điều gì đó chưa ổn”
Đây không phải là dấu hiệu đo bằng bảng test. Nhưng nhiều khi lại là dấu hiệu thật nhất.
Người ở cạnh con mỗi ngày thường cảm được những điều rất nhỏ:
Con không giống anh/chị ngày trước
Con ít giao tiếp hơn các bạn cùng tuổi
Con hiểu nhưng không bật lời
Con có nhiều cách riêng để tự xoay xở thay vì gọi người khác
CDC khuyến khích phụ huynh tin vào quan sát của mình và trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia khi có băn khoăn về các mốc phát triển. Phát hiện sớm không phải để “dán nhãn” cho trẻ, mà để mở ra cơ hội hỗ trợ sớm hơn.
Chậm nói có phải lúc nào cũng là rối loạn không?
Không.
Một số trẻ là “late talkers” — tức nói muộn nhưng sau đó bắt kịp. Nhưng ASHA lưu ý rằng không phải trẻ nào nói muộn cũng tự vượt qua hoàn toàn; một phần trẻ có thể tiếp tục gặp khó khăn về
ngôn ngữ, học tập hoặc giao tiếp nếu không được theo dõi kỹ.
Vì vậy, điều quan trọng không phải là cha mẹ hoảng sợ, mà là:
Quan sát đúng
Đánh giá sớm khi cần
Hỗ trợ sớm thay vì chờ quá lâu
Khi nào nên đưa trẻ đi đánh giá?
Cha mẹ nên cân nhắc đưa trẻ đi đánh giá nếu:
Trẻ 18 tháng chưa có vài từ có nghĩa rõ ràng
Trẻ 2 tuổi chưa ghép được 2 từ
Trẻ ít hiểu lời nói đơn giản
Trẻ ít giao tiếp mắt, ít cử chỉ, ít đáp ứng tên gọi
Trẻ có dấu hiệu mất kỹ năng đã có
Hoặc đơn giản là cha mẹ thấy con đang cần được nhìn kỹ hơn.
Ngoài đánh giá ngôn ngữ, NIDCD cũng nhấn mạnh rằng vấn đề thính giác có thể ảnh hưởng đáng kể đến phát triển lời nói và ngôn ngữ, nên kiểm tra nghe cũng là một bước cần nghĩ tới khi trẻ chậm
nói.
Điều cha mẹ có thể làm ngay từ hôm nay
Trước khi có một chương trình can thiệp bài bản, gia đình vẫn có thể bắt đầu từ những điều rất giản dị:
Nói chậm hơn, gần hơn, ít hơn nhưng rõ hơn
Đừng phủ kín con bằng quá nhiều lời. Hãy nói ngắn, rõ, gắn với hoạt động thực.
Chơi thay vì kiểm tra
Ngôn ngữ đi lên tốt nhất trong kết nối, không phải trong áp lực.
Chờ con một nhịp
Nhiều trẻ cần thêm vài giây để xử lý và đáp lại.
Tạo cơ hội để con cần giao tiếp
Đừng đưa ngay mọi thứ. Hãy để con có lý do để nhìn, chỉ, phát âm, yêu cầu.
Giảm màn hình, tăng tương tác thật
Màn hình có thể làm trẻ tiếp nhận âm thanh, nhưng không thay thế được giao tiếp
hai chiều giữa người với người.
Một lời nhắn dành cho cha mẹ
Nếu con bạn đang chậm nói, xin đừng vội trách mình.
Cũng đừng vội trách con.
Có những em bé đến với thế giới bằng sự im lặng nhiều hơn lời nói.
Các em không hư. Không lười. Không bướng.
Chỉ là con đang cần một con đường khác để đi tới ngôn ngữ.
Điều quan trọng nhất không phải là cha mẹ có hoàn hảo hay không.
Điều quan trọng là mình nhìn ra tín hiệu của con đủ sớm, và chọn đứng về phía con đủ lâu.
Ngôn ngữ không chỉ là chuyện con nói được bao nhiêu từ.
Ngôn ngữ còn là cây cầu để con bước tới thế giới, gọi người mình thương, nói điều mình cần, và một ngày nào đó… kể được câu chuyện của chính mình.
Cần hỗ trợ thêm?
Nếu cha mẹ đang băn khoăn về sự phát triển ngôn ngữ của con, việc trao đổi với chuyên gia sớm có thể giúp gia đình hiểu rõ hơn tình hình của trẻ và chọn hướng hỗ trợ phù hợp.
Đăng ký tư vấn để bắt đầu hành trình hiểu con – thương con – đồng hành cùng con đúng cách.